ДУНЁДА
04.07.20

• Канадада коронавирус пандемиясига қарши ўз жонини хатарга қўйиб кураш олиб бораётган ва шундай оғир вақтда ҳам Канада аҳолисини энг зарур маҳсулотлар билан таъминлаётган шифокорлар, кўнгиллилар, озиқ-овқат дўконлари ходимлари ва бошқа ишчилар шарафига махсус танга чиқарилди. Танганинг бир томонида Канада рамзи ҳисобланган заранг дарахти барги билан кесишган юрак тасвири туширилган. Иккинчи томонида эса катта юрак ўртасида қучоқлашиб турган одамлар гуруҳи акс этган. Тасвирнинг тагида мамлакатнинг расмий тили ҳисобланган инглиз ва французчада «Раҳмат» сўзи туширилган. Ушбу танганинг нархи 9 канада доллари ва 95 цент (тахминан 7,5 АҚШ доллари). Тангани фақат онлайн тарзда буюртма бериб харид қилиш мумкин. Тангаларни сотишдан тушган маблағ Канаданинг коронавирусга қарши кураш бўйича хайрия фондига ўтказилади.

• Нур-Султондаги Миллий мудофаа университетида Қозоғистон биринчи президенти Нурсултон Назарбоевнинг монументи очилди, дея хабар беради мамлакат президенти расмий сайти. Қасим-Жомарт Тоқаев очилиш маросимида онлайн режимида иштирок этди. Унинг айтишича, Миллий мудофаа университетида ҳайкал ўрнатилиши чуқур рамзий аҳамият касб этади, чунки Қозоғистон Қуролли Кучлари айнан мамлакат мудофаа қобилиятининг мустаҳкамланишга катта эътибор қаратиб келган Назарбоев фармони билан ташкил этилган. Тоқаев мамлакатнинг стратегик йўлини белгилаб берган ва халқни жипслаштирган Назарбоевни замонавий Қозоғистон асосчиси дея таърифлади. «Тинчлик ва барқарорлик, фаровонлик ва бирлик – бу Елбаси сиёсати самарасидир. Ҳар бир давлат тарихида ўзидан беқиёс из қолдирган ноёб шахслар бўлади. Ўсиб келаётган авлод олдидаги бурч - уларнинг хизматларини қадрлаш ва ҳурмат қилишдан иборат», – деди президент.

« Back

Мулоҳаза 17.07.2020 13:56

Пойтахтга яна нималардир етишмаётгандек...

Азим Тошкент кейинги йилларда чиндан-да кўркамлашиб бормоқда. У ҳақиқатдан ҳам жаҳон стандартларидаги кентга айланиб бормоқда. Яхши ишларни аҳоли қўллаб-қувватламоқда. Аммо назаримизда пойтахтга яна нималардир етишмаётгандек. Аслида ўша етишмаётган нарса илгари бор эди. Бу 1969 йилдан буюк мутафаккир Муҳаммад Хоразмий номи билан юритилиб келинаётган, машҳур 16, 18,19, 20-мавзелар, Хайриобод Эшон мақбараси, «Ботирма», «Меҳржон», «Кичик Ҳирмонтепа» маҳаллалари жойлашган ердаги катта майдонда Ал-Хоразмий даҳасининг бошланишида қад ростлаган Абу Жаъфар (Абу Абдуллоҳ) Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий (783-850)нинг улуғвор ҳайкалидир.

1980-1991 йилларда «Алгоритм» ОАЖ қурилиши муносабати билан унга яқин бўлган ҳудудда турар жой бинолари барпо этилди. Шу тариқа бу ерда машҳур Ал-Хоразмий даҳаси ва унга мос ҳайкал бунёд этилди. Аммо нима бўлди-ю, бу ердаги ҳайкал кейинчалик олиб ташланди. Майдон ҳам ғариб бўлиб қолди. Тўғри, Ал-Хоразмий номи кейинчалик Тошкентдаги Ахборот технологиялари университетига ва лицейга берилди. Лекин оммавийлиги борасида эски ҳайкалнинг ўрни ва майдони бошқача эди. Шуни қайта тикласак, йўқотган қадриятимизни топган бўламиз, деб ўйлайман.

Маълумки, Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий ҳиндий рақамлар асосида ҳамма учун қулай бўлган ҳозирги рақамларни ишлатишни йўлга қўйди. Ҳаммага ҳисоблашни ўргатди. Ўнли рақамлар тизимига асос солиниб, дунё математикасида туб бурилиш қилди. Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий ёзган китобларининг энг машҳурларидан «Ал-жабр вал-муқобала» бўлиб алгебра сўзи «ал-жабр»нинг европалашган талаффузидир. Бу китоб ўрта асрларда лотин тилига таржима қилиниб, Европада, кейинчалик бутун дунёда дарслик вазифасини ўтади.

Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмийнинг ҳисоб усулларини жамлаш, тақсимлаш, кўпайтириш, бўлиш ва каср чиқариш каби ҳисоб илмини баён қилувчи бошқа бир китоби ўн иккинчи асрда испан ва лотин тилларига таржима қилинган. 1143 йилда немис тилига таржима қилинган. Шундан бошлаб олмонлар Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмийни Алгорезимус деб атай бошлашган. Лотин тилида у киши шарафига шеърлар битишган. Олимнинг бошқа китоблари ҳам Европа тилларига таржима қилинган.

Манбалардан бирида германиялик олима Зигред Хунке хоним (Sigrid Hunke,1913-1999) Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий ҳақида шундай ёзади: "Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий Ғарбга фақат ададларни ва ҳисобнигина ўргатиб қолмади, балки турли математик масалаларни ечишни ҳам ўргатди. Ҳозиргача алгоритм ҳисоб қоидаси унинг номи билан аталади. Унинг Испания, Олмония ва Англиядаги ҳисоб услубини тарқатиш учун кураш олиб борган тарафдорлари хоразмийлар («алгоризимикер») номи билан аталадилар”.

Кейин Хунке хоним: "Лекин тарихнинг зеҳни паст бўлар экан. Ўн учинчи асрга келиб,одамлар «алгоритм» сўзининг аслини унутиб қўйдилар”, деб ёзди. Европадаги узундан-узоқ тортишувлардан кейин 1845 йили машҳур француз олими Рено бу сўз асли Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий эканлигини исботлаб масалани узил- кесил ҳал этди.

Бу фикрлар энди матбуотда ёритиляпти. Унгача Муҳаммад ибн Мусо ал-Хоразмий ҳақида умумий гаплар берилар эди, холос. Агар биз бутун дунё тан олган ватандошимиз фан ва цивилизация олдидаги хизматларини тан олиб унга муносиб бўлиб, Тошкентдаги асли жойидаги майдони обод қилсак ва салобатли ҳайкални тикласак, педагог-математиклар ва авлодлар учун бу айни муддао бўлар эди. Муҳаммад ибн Мусо ал- Хоразмий билан ҳар қанча фахрлансак арзийди.

Бахтиёр Каримов,
Ўзбекистон Республикаси халқ ўқитувчиси